प्रकाशचन्द्र मिश्र, दार्चुला । नेपालको सुदूरपश्चिम क्षेत्रका पहाडी जिल्लाहरू दार्चुला, बैतडी, लगायतबाट उत्पादित शुद्ध घ्यूले लामो समयसम्म भारतको व्यापारिक बजारमा महत्वपूर्ण स्थान ओगटेको थियो । यो घ्यू उत्तराखण्डका सीमावर्ती बजारहरू (जस्तै जौलजीवी, थल, झुलाघाट र पिथौरागढ) हुँदै हल्द्वानी–काठगोदामको रेलमार्गबाट दिल्ली, लखनऊ, कलकत्ता (हालको कोलकाता) जस्ता ठूला शहरहरूमा निर्यात हुन्थ्यो ।

नेपाली घ्यूको शुद्धता र प्राकृतिक गुणका कारण भारतीय उपभोक्ताहरूले यसलाई असाध्यै मन पराउँथे, जसले गर्दा यो व्यापारले स्थानीय अर्थतन्त्रलाई बलियो बनाएको थियो । यो कुरा प्रख्यात भूगोलविद् डा. हर्क गुरुङको पुस्तक “मैले देखेको नेपाल” मा पनि उल्लेख छ, जसले नेपालका हिमाली व्यापारिक सम्बन्धहरूलाई जीवन्त रूपमा चित्रण गरेका छन् ।

यो लेखमा मैले यो विषयको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि, व्यापारिक प्रक्रिया, प्रमुख बाटोहरू, आर्थिक महत्व र वर्तमान अवस्थालाई खोजी तथा अध्ययन गरी विस्तारमा प्रस्तुत गरेको छु। स्रोतहरूमा ऐतिहासिक दस्तावेजहरू, शोध पत्रहरू र स्थानीय अभिलेखहरू समावेश छन्, जसले यो व्यापारको विकासक्रमलाई स्पष्ट पार्छन्।

ऐतिहासिक पृष्ठभूमिः प्राचीन व्यापारिक सम्बन्धहरू

नेपाल र भारतबीचको घ्यू व्यापारको जरा प्राचीन कालमा नै पुग्छ। हिमालय क्षेत्रमा नेपाल एक महत्वपूर्ण व्यापारिक केन्द्र थियो, जसले भारत र तिब्बतबीचको मार्ग जोड्थ्यो। १८औं शताब्दीमा गोरखाली विस्तारसँगै दार्चुला–बैतडी क्षेत्रका स्थानीयहरूले घ्यू, मह र अन्य डेरी उत्पादनहरूलाई भारततर्फ निर्यात गर्न थाले। सुगौली सन्धि (१८१६) पछि नेपालको सुदूरपश्चिम क्षेत्र भारतसँग सीमा जोडियो, जसले यो व्यापारलाई थप व्यवस्थित बनायो ।

ब्रिटिश कालमा विकास: १९औं शताब्दीमा ब्रिटिशहरूले कुमाऊँ (उत्तराखण्ड) लाई प्रशासनिक रूपमा जोडेपछि झुलाघाटमा झुण्डिएको पुल (१८७७ मा निर्माण) बाट व्यापार बढ्यो। यसअघि, यो क्षेत्र बरामदेव र जौलजीवी जस्ता बाटोहरूबाट तिब्बत हुँदै जोडिएको थियो। स्थानीय व्यापारीहरू (शौका समुदाय) ले घ्यूलाई घोडा वा मानिसको ढाडमा बोकेर ल्याउँथे। हल्द्वानीलाई ‘कुमाऊँको द्वार’ भनिन्थ्यो, किनकि १८८४ मा लखनऊबाट पहिलो रेल यहाँ पुग्यो, जसले घ्यूलाई ठूला बजारमा पु¥याउन सहज बनायो ।

डा. हर्क गुरुङको उल्लेख: गुरुङको “मैले देखेको नेपाल“ (२००७ मा प्रकाशित) मा सुदूरपश्चिमका हाटबजारहरूको वर्णन छ। उनी लेख्छन् कि दार्चुला–बैतडीका किसानहरूले ‘हाट’ (मेला) मा घ्यू बेच्थे, जसलाई उत्तराखण्डका व्यापारीहरूले हल्द्वानी हुँदै निर्यात गर्थे । नेपाली घ्यूमा ‘कुनै मिसावट नहुने’ गुणले भारतीयहरू आकर्षित हुन्थे। यो पुस्तक नेपालका सामाजिक–सांस्कृतिक यात्रा संस्मरण हो, जसले हिमाली व्यापारको जीवन्त चित्रण गर्छ ।

यो व्यापारले सांस्कृतिक आदान–प्रदान पनि बढायो। जौलजीवी मेला (कार्तिक पूर्णिमा, नोभेम्बरमा) मा नेपालीहरूले घ्यू, मह र खेतिकिसानिका बेच्थे, भने भारतीयहरूले कपडा, चिनी र साबुन ल्याउँथे। यो मेला तिब्बत–तराई व्यापारको केन्द्र थियो।

व्यापारिक प्रक्रिया: दार्चुला–बैतडीबाट हल्द्वानीसम्मको यात्रा

दार्चुला र बैतडीका गाउँहरू (जस्तै खलङ्गा, सिलगढी) मा गाई–भैंसीका दूधबाट ‘मदानी’ (परम्परागत चक्की) मार्फत घ्यू बनाइन्थ्यो। यो प्रक्रिया शुद्ध र प्राकृतिक थियो—दूधलाई फिटेर मक्खन निकालिन्थ्यो, जसलाई बिस्तारै उमालेर घ्यू बनाइन्थ्यो। नेपाली घ्यूको विशेषता यसको नट्टी स्वाद र लामो शेल्फ लाइफ थियो।

स्थानीय हाट र सीमावर्ती बजारहरूः
– थल –काली नदीको किनारमा अवस्थित, यो दार्चुलाबाट पहिलो स्टप थियो। यहाँ नेपाली व्यापारीहरूले घ्यू बेच्थे।
– जौलजीवी: काली र गौरी नदीको संगममा, पिथौरागढबाट ७० किमि टाढा, जौलजीवी मेलामा घ्यूको ठूलो बजार हुन्थ्यो। नेपालीहरूले १०–१५ दिन पैदल हिँडेर घ्यू ल्याउँथे।
– झुलाघाट: काली नदीमाथिको झुण्डिएको पुल (१०० मिटर लामो) बाट नेपाल–भारत जोडिन्छ। यो घ्यू व्यापारको मुख्य केन्द्र थियो। यहाँ नेपालीहरूले घ्यू बेचेपछि भारतीय व्यापारीहरूले खरिद गर्थे।
– पिथौरागढ: जिल्ला सदरमुकाम, जसबाट घ्यूलाई हल्द्वानीतर्फ पठाइन्थ्यो।
–हल्द्वानी–काठगोदामको भूमिकाः हल्द्वानी उत्तराखण्डको ’आर्थिक राजधानी’ हो, जसलाई ’कुमाऊँको गेटवे’ भनिन्छ। यहाँको काली मण्डी (बजार) मा घ्यू, चामल र मह बिक्री हुन्थ्यो । १८८३–८४ मा रेल ट्र्याक
बनेपछि घ्यूलाई घोडा वा बुलेटमा लोड गरेर रेलबाट दिल्ली, जबलपुर, काशीपुर जस्ता शहरहरूमा निर्यात हुन्थ्यो। एक घोडाको भाडा २–४ रुपैयाँ हुन्थ्यो । चामलको मूल्य २ रुपैयाँ प्रति मन (१८ केजी) थियो ।
– बार्टर प्रणाली: सुरुमा यो व्यापार बार्टर (वस्तु विनिमय) मा आधारित थियो। नेपालीहरूले घ्यू दिँदा भारतीयहरूले कपडा, चिनी र साबुन लिन्थे। २०औं शताब्दीमा नगद प्रणाली बढ्यो ।

आर्थिक र सामाजिक महत्व
– आर्थिक प्रभाव: यो व्यापारले दार्चुला–बैतडीका किसानहरूलाई आम्दानीको मुख्य स्रोत बनायो। सुदूरपश्चिममा ७०५ भन्दा बढी परिवार डेरीमा निर्भर थिए । हल्द्वानीबाट निर्यातले भारतमा नेपाली घ्यूको ब्रान्ड बनायो
भारतीयहरूले यसलाई ‘शुद्ध नेपाली घ्यू’ भन्दै माग्थे । १९५०–६० को दशकमा यो व्यापारले उत्तराखण्डको अर्थतन्त्रलाई पनि बलियो बनायो ।
–सामाजिक पक्षः यो व्यापारले नेपाल–भारतबीचको सांस्कृतिक पुल बन्न पुग्यो। जौलजीवी र झुलाघाटका मेलाहरूमा शौका, नेपाली र कुमाऊँनी संस्कृति मिसिन्थे। घ्यू उत्पादनले महिलाहरूलाई पनि रोजगारी दियो। तर,
ब्रिटिश कालमा ’कुली–बेगार’ प्रथा (बाध्यकारी श्रम) ले व्यापारीहरूलाई कठिनाइ पु¥यायो ।

चुनौतीहरू
– पहाडी बाटो कठिन थियो—भूस्खलन र नदीले समस्या पाथ्र्यो।
– १९५० पछि सडक निर्माणले सहज भयो, तर आधुनिकताले परम्परागत व्यापारलाई प्रभावित ग¥यो ।

वर्तमान अवस्था र सम्भावनाहरू

आज पनि झुलाघाट र जौलजिबीमा घ्यू व्यापार चल्छ, तर मात्रा घटेको छ । नेपाल–भारत खुला सीमाले अनौपचारिक व्यापारलाई सहयोग गर्छ। २०२०–२१ मा नेपालबाट भारतमा ७.२३ बिलियन डलरको निर्यात भयो, जसमा डेरी उत्पादनहरू समावेश छन्। तर, चीनका सस्ता सामान र आधुनिक डेरी प्लान्टहरूले चुनौती दिइरहेका छन् ।

डा. गुरुङले पुस्तकमा यो व्यापारलाई ‘नेपालको हिमाली धन’ भनेर वर्णन गर्छन् । आज पनि दार्चुला–बैतडीका घ्यूहरू (जस्तै इलाम घ्यू) ले अन्तर्राष्ट्रिय बजार पाउँछन्। सरकारी प्रयासले (जस्तै जौलजिबी मेला) यो परम्परालाई जोगाउन सकिन्छ ।