दार्चुला, प्रकाशचन्द्र मिश्र । जौलजिवी मेला दार्चुला–पिथौरागढ क्षेत्रको सर्वाधिक पुरानो, सांस्कृतिक रूपमा समृद्ध र आर्थिक दृष्टिले अत्यन्त प्रभावशाली व्यापारिक मिलनस्थल हो।

नेपालको दार्चुला (महाकाली) र भारतको पिथौरागढ (उत्तराखण्ड) सिमानामा रहेको जौलजिबी दुई नदी काली (महाकाली) र गोरी गंगाको संगमस्थलमा अवस्थित छ, जसले यसलाई स्वाभाविक रूपमा व्यापार, आवागमन तथा सांस्कृतिक आदानप्रदानको केन्द्र बनाएको छ।

जौलजीवी मेला हिमालय क्षेत्रको सबैभन्दा पुरानो र महत्त्वपूर्ण व्यापारिक मेलाहरूमध्ये एक हो। यो मेला प्रत्येक वर्ष कार्तिक शुक्ल पूर्णिमा (नोभेम्बर–डिसेम्बर) मा १२–१५ दिनसम्म चल्छ। तर यो केवल धार्मिक मेला मात्र होइन, यो तिब्बत–नेपाल–भारतको उत्तरी सीमाना जोड्ने प्राचीन “नून–अन्न–ऊन–घोडा” व्यापारको जीवित साक्षी हो।

यस मेलासँग जोडिएको एउटा महत्वपूर्ण ऐतिहासिक पक्ष हो — जुम्लाका घोडाहरूको व्यापार, जसले हिमाली अर्थतन्त्र, सांस्कृतिक सम्बन्ध र पारस्परिक सहकार्यको कहालीलाग्दो तर गर्विलो इतिहास बोकेको छ।

जुम्लाका घोडा र तिब्बती व्यापारको केन्द्रबिन्दु

जुम्ला (कर्णाली अञ्चलको उच्च हिमाली भूभाग) नेपालका सबैभन्दा उत्कृष्ट घोडा प्रजनन हुने क्षेत्र मानिन्छ। यहाँको “जुम्ली घोडा” (Jumli Horse) सानो कद, बलियो खुट्टा, उच्च हिमाली भूगोलमा पनि सहजै हिँड्न सक्ने र अत्यधिक सहनशीलताका कारण विश्वप्रसिद्ध थियो। यी घोडालाई तिब्बतमा “ल्होपा घोडा” (दक्षिणबाट आएको घोडा) भनिन्थ्यो। प्राचीन तथा मध्यकालीन समयमा (लिच्छिवि कालदेखि मल्ल कालसम्म र पछि राणाकालसम्म) जुम्लाबाट वार्षिक रूपमा हजारौँ घोडा तिब्बततर्फ निकासी हुन्थे।

तिब्बतका लामा, व्यापारी, सैनिक र सामान्य मानिसहरू यी घोडाको ठूलो माग गर्थे किनभने तिब्बती खच्चड र याकभन्दा जुम्ली घोडा छिटो र उच्च उकाली–ओरालीमा पनि भरपर्दो हुन्थे।