अनिल साउद । समाज भनेको विभिन्न व्यक्तिहरूको समूह हो, जसले आपसी सहयोग, समझदारी र साझेदारीको माध्यमबाट आफ्नो जीवनलाई अघि बढाउँछन । समाजको विकास भनेको त्यस समूहमा आर्थिक, शैक्षिक, सांस्कृतिक, र सामाजिक पक्षको सुधार र प्रगतिलाई जनाउँछ । यस्तो विकास व्यक्तिगत प्रयासले मात्र सम्भव हुँदैन, यसका लागि सबैको सहकार्य अत्यावश्यक हुन्छ ।

सहकार्यको महत्व
सहकार्यले समाजमा एकता र भाईचाराको भावना बढाउँछ । सबैले मिलेर काम गर्दा समाजमा विवाद र विखण्डनको सम्भावना कम हुन्छ । यसले उपलब्ध स्रोत र साधनहरूको अधिकतम उपयोग सम्भव बनाउँछ । उदाहरणका लागि, कुनै समुदायले सार्वजनिक भवन निर्माण गर्न सबै सदस्यहरूबाट आर्थिक र श्रमको योगदान प्राप्त गर्न सक्छ । व्यक्तिगत प्रयासले असम्भव देखिने कार्यहरू सामूहिक सहकार्यले सजिलै पूरा गर्न सकिन्छ । उदाहरणका लागि, ठूला सामाजिक परियोजनाहरू, जस्तै विद्यालय निर्माण, सरसफाइ अभियान, वा सडक निर्माण, सहकार्यले मात्र सम्भव हुन्छ । साथै, समाजमा देखा पर्ने विभिन्न समस्याहरू, जस्तै गरिबी, अशिक्षा, वा स्वास्थ्यसम्बन्धी मुद्दाहरू, सहकार्यमार्फत समाधान गर्न सकिन्छ । जब सबैले आफ्नो भूमिका जिम्मेवारीपूर्वक निभाउँछन्, समस्याहरूलाई व्यवस्थापन गर्न सहज हुन्छ ।

सहकार्य किन आवश्यक छ ?
व्यक्तिगत सीमितता मानिसहरूको क्षमतामा सीमित हुन्छ । तर, सहकार्यले एकअर्काका कमजोरीलाई पूर्ति गर्न र सामूहिक शक्ति बढाउन मद्दत गर्दछ । समाजमा जटिल र बहुआयामिक समस्या देखापर्छन्, जसलाई समाधान गर्न बहुआयामिक दृष्टिकोण र सामूहिक प्रयास आवश्यक हुन्छ । सहकार्यले केवल तत्कालीन समस्या समाधानमा मात्र होइन, दीर्घकालीन विकासमा पनि योगदान पुर्याउँछ । यसले समाजलाई सन्तुलित र समृद्ध बनाउन मद्दत गर्दछ ।

नेपाली समाजमा सहकार्य हुन नसक्नुका केही प्रमुख कारणहरू छन । यी कारणहरू समाजको विविध पक्षसँग सम्बन्धित छन्, र तिनलाई बुझेर समाधान खोज्नु आवश्यक छ । केही प्रमुख कारणहरू यसप्रकार छनः

१. व्यक्तिगत स्वार्थ र ईष्र्या: धेरै मानिसहरू आफ्नो स्वार्थलाई प्राथमिकतामा राख्छन । “मेरो फाइदा के हुन्छ?“ भन्ने मानसिकताले सहकार्यलाई रोक्छ । प्रतिस्पर्धा र ईष्र्याले सामूहिक सोच र उद्देश्यलाई कमजोर बनाउँछ ।

२. विश्वासको कमीः नेपाली समाजमा प्रायः मानिसहरू एक–अर्कामाथि विश्वास गर्न कठिन मान्छन । यसले सहकार्य गर्न गाह्रो बनाउँछ । नेताहरूको भ्रष्टाचार र झूटो आश्वासनले यो समस्या अझ जटिल बनाएको छ।

३. सामाजिक विभाजन: जात, धर्म, क्षेत्र, र भाषाका आधारमा समाज विभाजित छ । यी विभाजनले मानिसहरूबीच सहकार्यको भावना कम गराएको छ । “म र उनीहरू“ भन्ने मानसिकता बलियो हुँदा सहकार्य सम्भव हुँदैन ।

४. नेतृत्वको अभाव
सफल सहकार्यका लागि सक्षम नेतृत्व आवश्यक हुन्छ । तर, नेपालमा नेतृत्वको अभाव वा असक्षमता देखिन्छ । नेताहरूले आफ्नो व्यक्तिगत स्वार्थका लागि जनतालाई विभाजित गर्नेसम्म काम गर्छन ।

५. शिक्षा र सचेतनाको कमी
धेरै मानिसहरू सहकार्यको महत्व र प्रभावबारे जानकार छैनन । सहकार्यले के–कस्तो दीर्घकालीन फाइदा दिन सक्छ भन्ने कुरामा जनचेतनाको कमी छ ।

६. स्रोतसाधनको असमान वितरण
स्रोतसाधनको असमान वितरणले समाजमा असन्तुलन पैदा गरेको छ । कसैसँग धेरै छ भने, कसैसँग केही छैन । यसले समाजमा असन्तोष र असहयोगको वातावरण सिर्जना गर्छ ।

७. धेरै व्यक्तिका फरक उद्देश्य
समाजमा विभिन्न समूहका फरक उद्देश्य र प्राथमिकता हुन्छन्। यी उद्देश्यहरू मेल खाँदैनन्, जसले गर्दा सहकार्य गर्न गाह्रो हुन्छ।

समाधानका उपाय
विश्वासको वातावरण बनाउनेः सबै पक्षले पारदर्शिता र इमानदारी अपनाउनुपर्छ ।
शिक्षा र चेतना फैलाउनेः सहकार्यका फाइदाबारे जनतालाई शिक्षित र सचेत बनाउनुपर्छ ।
सामाजिक विभाजन कम गर्नेः जात, धर्म, र क्षेत्रीय विभाजन हटाएर एकता कायम गर्ने प्रयास गर्नुपर्छ ।
सक्षम नेतृत्वको विकासः समाजका नेताहरूले इमानदारी र समानताका लागि काम गर्नुपर्छ ।
स्रोतसाधनको न्यायपूर्ण बाँडफाँडः सबैले समान अवसर पाउने वातावरण बनाउनु जरुरी छ । जब मानिसहरूले सहकार्यको वास्तविक महत्त्व बुझ्छन् र व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठ्छन्, तब मात्र नेपाली समाजले प्रगतिको बाटोमा सामूहिक कदम चाल्न सक्छ । सहकार्यको प्रवद्र्धन गर्न उपाय

शिक्षा र सचेतनाः सहकार्यको महत्व र प्रभावका बारेमा जनचेतना फैलाउनु जरुरी छ ।
सामाजिक एकता प्रबद्र्धनः जात, धर्म, र क्षेत्रीय विभाजन हटाई सबैलाई समान रुपमा सम्मान गर्ने वातावरण बनाउनुपर्छ ।
नेतृत्व विकासः इमानदार, सक्षम, र दूरदर्शी नेतृत्वले सहकार्यको वातावरण निर्माण गर्न सक्छ ।
स्रोतसाधनको न्यायपूर्ण वितरणःसमाजका हरेक सदस्यलाई समान अवसर र पहुँच उपलब्ध गराउनुपर्छ ।

निष्कर्ष
समाजको विकास केवल केही व्यक्तिहरूको प्रयासबाट सम्भव छैन । यसका लागि सबैको सहकार्य अपरिहार्य छ । सहकार्यले मात्र समाजलाई आर्थिक, शैक्षिक, सांस्कृतिक, र सामाजिक रूपले प्रगतिशील बनाउन सकिन्छ । व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर, एकताको भावनासहित सामूहिक प्रयास गर्न सके, मात्र समाजमा दिगो विकास सम्भव हुन्छ । यसकारण, सबैले आफ्नो तर्फबाट योगदान गर्ने प्रयास गर्नुपर्छ ।

(लेखकः त्रि.बि.को आङ्गिक क्याम्पस मन्थली सहित स्मृति बहुमुखी क्याम्पसका बि.ए. (ग्रामिण बिकास) चौथो बर्षमा अध्ययनरत छात्र अनिल साउद हुन ।)