प्रेम जोशी ‘सन्देश’, दार्चुला । नेपालमा आजकल एउटा सोच निकै बलियो बन्दै गएको देखिन्छ। विदेश जान सक्यो भने जीवन सफल भयो, विदेश पुग्न नसके असफल भइयो। युवा पुस्तादेखि अभिभावकसम्म, गाउँदेखि शहरसम्म, अधिकांश मानिसको सपना विदेश केन्द्रित भएको देखिन्छ। वैदेशिक रोजगारी र अध्ययनका लागि लाखौं नेपाली विदेशिएका छन्। यसलाई पूर्ण रूपमा गलत भन्न मिल्दैन, किनकि मानिस आफ्नो भविष्य सुरक्षित गर्न, परिवारको जीवनस्तर उकास्न र अवसरको खोजीमा विदेश जान्छ। तर विदेश जानुलाई नै सफलता र देशमै बस्नुलाई असफलताको रूपमा व्याख्या गर्न थालिनु भने चिन्ताजनक विषय हो।

नेपाल आज बेरोजगारी, गरिबी, अवसरको अभाव र आर्थिक अनिश्चितताजस्ता समस्याबाट गुज्रिरहेको छ। उच्च शिक्षा हासिल गरेका युवाहरू समेत रोजगारको खोजीमा भौतारिरहेका छन्। देशभित्र उद्योग, कलकारखाना र उत्पादनमूलक क्षेत्र पर्याप्त रूपमा विस्तार हुन सकेका छैनन्। लगानीकर्ताले लगानीको सुरक्षा महसुस गर्न सकेका छैनन्। कृषि क्षेत्र अझै परम्परागत छ। उत्पादन कम छ, निर्यात कमजोर छ र आयातमा निर्भरता दिनप्रतिदिन बढिरहेको छ। यस्तो अवस्थामा युवाहरू विदेशतर्फ आकर्षित हुनु स्वाभाविक पनि हो।

तर प्रश्न यहाँनेर उठ्छ, के विदेश पुग्नु नै सफलता हो?

सफलताको मापन केवल कुन देशमा बसियो भन्ने आधारमा हुन सक्दैन। विदेश पुगेका सबै मानिस सुखी छैनन्, सम्पन्न छैनन् र सन्तुष्ट पनि छैनन्। हजारौं नेपालीले कठिन श्रम, परिवारबाट टाढाको पीडा, सामाजिक एक्लोपन र असुरक्षित श्रम वातावरण भोगिरहेका छन्। कतिपयले त आफ्नो जीवन नै गुमाएका घटनाहरू पनि हामीले सुन्दै आएका छौं। त्यसैले विदेश पुग्नु मात्रले जीवनको सम्पूर्ण सफलता सुनिश्चित गर्दैन।

वास्तविक सफलता भनेको आफू र आफ्नो परिवारको जीवन सम्मानपूर्वक चलाउन सक्नु, आफ्नो क्षमता अनुसार योगदान दिन सक्नु र समाजका लागि केही सकारात्मक काम गर्न सक्नु हो। त्यो नेपालमै बसेर पनि सम्भव छ। यद्यपि चुनौतीहरू धेरै छन्, अवसरहरू पनि विस्तारै सिर्जना भइरहेका छन्। कृषि, पर्यटन, सूचना प्रविधि, उद्यमशीलता र स्थानीय उत्पादनका क्षेत्रमा मेहनत गर्नेहरूले उदाहरणीय सफलता हासिल गरेका छन्। देशभित्र सम्भावना छैन भन्ने होइन, सम्भावनालाई पहिचान गर्ने र त्यसलाई नीतिगत रूपमा प्रोत्साहन गर्ने वातावरण कमजोर भएको हो।

हाम्रो समाजमा अर्को दुःखद प्रवृत्ति पनि देखिन्छ। विदेश जाने व्यक्तिलाई विशेष सम्मान र प्रतिष्ठाको दृष्टिले हेर्ने, तर आफ्नै गाउँठाउँमा संघर्ष गर्दै उद्यम गर्ने व्यक्तिलाई कम मूल्याङ्कन गर्ने संस्कार बढेको छ। विदेशबाट फर्किएको व्यक्तिलाई सफलताको प्रतीक बनाइन्छ, तर देशभित्रै रोजगारी सिर्जना गर्ने, उत्पादन बढाउने र कर तिर्ने नागरिकलाई त्यति महत्व दिइँदैन। यसले युवाहरूमा पनि गलत सन्देश प्रवाह गरिरहेको छ।

देश विकास सरकारको मात्र जिम्मेवारी होइन। नागरिक, निजी क्षेत्र, बुद्धिजीवी, कर्मचारी र राजनीतिक नेतृत्व सबैको साझा जिम्मेवारी हो। राज्यले रोजगारी सिर्जना गर्ने, उत्पादन बढाउने, लगानी सुरक्षित गर्ने र उद्यमशीलतालाई प्रोत्साहन गर्ने वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ। युवाले पनि केवल अवसरको खोजीमा विदेश जाने मात्र होइन, देशभित्र सम्भावनाको खोजी गर्ने मानसिकता विकास गर्न आवश्यक छ।

आज नेपालको सबैभन्दा ठूलो चुनौती युवा शक्ति पलायन हो। लाखौं ऊर्जावान र सक्षम युवा विदेशिँदा गाउँहरू रित्तिँदै गएका छन्। खेतीयोग्य जमिन बाँझो बन्दै गएका छन्। उत्पादन घटिरहेको छ। यदि यही अवस्था निरन्तर रह्यो भने भविष्यमा देशले जनशक्ति संकट समेत सामना गर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ। त्यसैले विदेशलाई मात्र समाधानको रूपमा हेर्ने सोच परिवर्तन गर्न आवश्यक छ।

विदेश जानु अपराध होइन, विदेशमा सफलता हासिल गर्नु पनि गर्वको विषय हो। तर विदेश जानुलाई युद्ध जितेझैं उत्सव मनाउने र देशमै बसेर संघर्ष गर्नेलाई कमजोर ठान्ने प्रवृत्ति भने उचित होइन। देशका लागि सबैभन्दा ठूलो गर्व त्यतिबेला हुनेछ, जब नेपाली युवा आफ्नो सीप, ज्ञान र श्रमलाई आफ्नै भूमिमा प्रयोग गरेर उत्पादन बढाउने, रोजगारी सिर्जना गर्ने र राष्ट्रलाई आत्मनिर्भर बनाउने अभियानमा सहभागी हुनेछन्।

हामीले स्वीकार गर्नुपर्छ कि नेपाल समस्यामा छ, तर सम्भावनाविहीन छैन। यो देशले धेरै पीडा भोगेको छ, तर आशा मरेको छैन। विदेशमा गएर कमाउनु व्यक्तिगत सफलता हुन सक्छ, तर नेपाललाई समृद्ध बनाउनु सामूहिक सफलता हो। वास्तविक विजय त्यही हो, जहाँ आफ्नो देशका नागरिक सम्मानका साथ बाँच्न सक्छन्, आफ्नै माटोमा अवसर पाउँछन् र भविष्यप्रति आशावादी बन्न सक्छन्।
विदेश जानु सफलता हुन सक्छ, तर देश बनाउनु इतिहास हो। र इतिहास निर्माण गर्नेहरू सधैं सम्झनामा रहनुहुन्छ ।