प्रकाश चन्द्र मिश्र, दार्चुला । कुनै पनि गाउँ वा बजारको इतिहास केवल राजदरबार, मन्दिर, किल्ला वा ठूला संरचनाले मात्र लेख्दैनन्। इतिहास ती साना पसलहरूले पनि लेख्छन्, जहाँ मानिसहरू सामान किन्न मात्र पुग्दैनथे; सम्बन्ध जोड्थे, खबर साट्थे, विचार आदानप्रदान गर्थे र सामाजिक जीवनलाई अघि बढाउँथे।

सुदूरपश्चिमको शंकरपुर आडाखानको पुरानो बजार पनि यस्तै जीवित इतिहास बोकेको ठाउँ थियो। त्यही इतिहासको एउटा महत्वपूर्ण केन्द्र थियो—लक्ष्मीदत्त–पिताम्बर जोशीले सञ्चालन गरेको कपडा पसल।

आज त्यो पसल छैन। भवन पनि समयसँगै हराइसकेको छ। तर त्यसले निर्माण गरेको सामाजिक, आर्थिक र सांस्कृतिक प्रभाव भने अझै धेरैको स्मृतिमा जीवित छ।

एक समय शंकरपुर आडाखान बजार लेकम गर्खाका विभिन्न गाउँका मानिसहरूको प्रमुख किनमेल केन्द्र थियो। त्यतिबेला न ठूला व्यापारिक केन्द्र थिए, न आधुनिक बजारको स्वरूप, न अनलाइन किनमेलको सुविधा। व्यापारको आधार पैसा मात्र थिएन—विश्वास, सम्बन्ध र व्यापारीको इमानदारी पनि व्यापारका महत्वपूर्ण आधार थिए। पिताम्बर जोशीको कपडा पसल त्यही विश्वासको एउटा उदाहरण बनेको थियो। गाउँका मानिसहरू आवश्यक सामान किन्न त्यहाँ पुग्थे। व्यापारी र ग्राहकबीचको सम्बन्ध तत्कालीन ग्रामीण समाजको सामाजिक संरचनासँग पनि जोडिएको थियो। त्यतिबेलाको व्यापारमा उधारो सामान्य थियो। ग्राहकले आवश्यक सामान लगेपछि पछि पैसा तिर्न सक्थे। त्यसका लागि आजको जस्तो कागजी सम्झौता वा डिजिटल अभिलेख आवश्यक पर्दैनथ्यो। व्यापारीको विश्वास र ग्राहकको वचन नै कारोबारको आधार हुन्थ्यो।

पिताम्बर जोशीको पसल केवल कपडा बेच्ने ठाउँ थिएन। त्यहाँ तत्कालीन ग्रामीण समाजका लागि आवश्यक विभिन्न सामग्री उपलब्ध हुन्थे। हेटौँडा कपडा उद्योगमा उत्पादित नेपाली खद्दर तथा अन्य कपडा, भारतको मेरठ र फारुखाबादबाट आउने छिटका कपडा, हुलास उद्योगका स्टिलका सामग्रीलगायत विवाह, व्रतबन्ध, चाडपर्व तथा मृत्यु संस्कारसम्म आवश्यक पर्ने सामग्री त्यहाँ पाइन्थे। यस अर्थमा त्यो पसल तत्कालीन ग्रामीण अर्थतन्त्रको एउटा बहुउद्देश्यीय व्यापारिक केन्द्र थियो। गाउँका मानिसलाई आवश्यक सामग्रीका लागि टाढा जानुपर्ने बाध्यता कम गर्नसमेत यस्ता पसलले महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका थिए।त्यो समयको व्यापारलाई आजको बजारसँग तुलना गर्दा धेरै कुरा फरक देखिन्छ। अहिले मूल्य, प्रतिस्पर्धा, ब्रान्ड र डिजिटल कारोबारले बजारलाई निर्देशित गर्छ। तर त्यसबेला व्यापारीको प्रतिष्ठा र ग्राहकको विश्वास व्यापारको सबैभन्दा ठूलो पूँजी मानिन्थ्यो।

पुरानो बजारको जीवन व्यापारमा मात्र सीमित थिएन। बिहानदेखि साँझसम्म बजारमा गाउँगाउँबाट मानिसहरू भेला हुन्थे। कसैले खेतीपातीका कुरा गर्थे, कसैले गाउँका समस्या सुनाउँथे, कसैले राजनीतिबारे छलफल गर्थे भने कसैले भारतबाट आएका नयाँ सामानको चर्चा गर्थे। यसरी बजार सामान किनबेच गर्ने स्थानसँगै सूचना, विचार र सामाजिक सम्बन्ध आदानप्रदान गर्ने थलो पनि बनेको थियो। पिताम्बर जोशीको पसल नजिकै रहेको स्वर्गीय अर्जुन दाको चिया पसल पनि त्यही सामाजिक जीवनको अर्को महत्वपूर्ण केन्द्र थियो। एक कप चियासँगै दिनभरका समाचार, यात्राका अनुभव, खेतीपातीका समस्या र सामाजिक विषयमा छलफल हुने गर्दथ्यो। आज न त्यो चिया पसल छ, न पिताम्बर जोशीको पुरानो कपडा पसल। तर ती स्थानले निर्माण गरेको सामुदायिक संस्कृति र सामाजिक सम्बन्धको स्मृति अझै धेरै मानिसको मनमा जीवित छ।

समयसँगै शंकरपुर आडाखान बजारको स्वरूप पनि परिवर्तन भयो। सडक विस्तार भयो। यातायातको पहुँच बढ्यो। बाहिरबाट आउने सामानको मात्रा बढ्दै गयो। चिनियाँ तथा अन्य विदेशी उत्पादनको प्रभाव बढ्यो। बजारमा नयाँ व्यापारिक संस्कृति विकास भयो। यससँगै स्थानीय उत्पादन र परम्परागत व्यापारिक अभ्यास क्रमशः कमजोर हुँदै गए। एक समय नेपाली खद्दरप्रति गर्व गर्ने बजार विस्तारै विदेशी उत्पादनका उपभोक्ताको बजारमा रूपान्तरण हुँदै गयो। डिजिटल कारोबार, अनलाइन किनमेल र नयाँ पुस्ताको बदलिँदो उपभोग शैलीले व्यापारको स्वरूप झनै परिवर्तन गरेको छ। तर परिवर्तनका बीच पनि पुरानो व्यापारिक विश्वासको परम्परा पूर्ण रूपमा हराएको छैन। धामीजीको नयाँ कपडा पसल आज पनि ग्राहकको भरोसाको केन्द्रका रूपमा रहेको छ। त्यसैगरी जोशी परिवारका अन्य सदस्यहरूले विभिन्न एजेन्सी तथा व्यापारमार्फत उद्यमशीलताको परम्परालाई निरन्तरता दिइरहेका छन्। तर पिताम्बर जोशीको ऐतिहासिक पसलको त्यो पुरानो स्वरूप भने अब स्मृतिमा सीमित भएको छ।

हराउँदै गएको व्यापारिक इतिहास

यसले एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न उठाउँछ—के हामीले आफ्ना स्थानीय व्यापारिक इतिहासको संरक्षण गर्न सकेका छौँ? नेपालमा मठमन्दिर, दरबार, किल्ला र पुरातात्त्विक सम्पदाको संरक्षणबारे चर्चा हुने गर्छ। तर स्थानीय बजार, पुराना पसल, चिया पसल, धर्मशाला, परम्परागत उद्योग तथा व्यापारीहरूको योगदान र इतिहासलाई अभिलेखीकरण गर्ने प्रयास निकै कम देखिन्छ। जबकि यिनै साना व्यापारिक केन्द्रहरूले गाउँको अर्थतन्त्र निर्माण गर्न, स्थानीय उत्पादनलाई बजार दिन र मानिसबीचको सम्बन्धलाई जोड्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका थिए। यदि आज पिताम्बर जोशीको पसलको इतिहास, पुराना तस्वीर, व्यापारिक अभिलेख तथा त्यससँग जोडिएका व्यक्तिका अनुभवहरू संकलन गरिएनन् भने केही वर्षपछि त्यो इतिहासका धेरै पाटा सदाका लागि हराउन सक्छन्। त्यसैले स्थानीय तह, इतिहासका अध्येता, विद्यालय, नागरिक समाज र समुदायले मिलेर यस्ता पुराना व्यापारिक धरोहरको दस्तावेजीकरण र संरक्षण गर्न आवश्यक देखिन्छ।

भवन हराए पनि इतिहास हराउनु हुँदैन

कुनै पनि समाज आफ्नो सामूहिक स्मृतिबाट बलियो बन्छ। स्मृति हराउँदै जाँदा पहिचान कमजोर हुन्छ र पहिचान कमजोर हुँदा भविष्यको पुस्ताले आफ्नो विगत बुझ्ने आधारसमेत गुमाउन सक्छ। पिताम्बर जोशीको कपडा पसल केवल एउटा व्यापारिक प्रतिष्ठान थिएन। त्यो शंकरपुर आडाखानको आर्थिक जीवन, सामाजिक सम्बन्ध, नेपाली उत्पादनप्रतिको विश्वास र स्थानीय सभ्यताको एउटा प्रतीक थियो। भवन भत्किन सक्छ। पसल बन्द हुन सक्छ। बजारको स्वरूप परिवर्तन हुन सक्छ। तर त्यसले निर्माण गरेको इतिहासलाई संरक्षण गर्न सकिन्छ। किनकि इतिहास राजा र युद्धहरूको मात्र हुँदैन। इतिहास ती इमानदार व्यापारीहरूको पनि हुन्छ, जसले एउटा गाउँलाई बजार बनाए, बजारलाई समाजसँग जोडे र समाजलाई पुस्तौँसम्म जोडेर राखे।