दार्चुला । वर्षभरि प्राय सुनसानजस्तै देखिने दार्चुलासहित सुदूरपश्चिमका पहाडी गाउँका आँगनमा यतिबेला चहलपहल बढेको छ। घरका ढोका खुलेका छन्, आँगनमा मान्छेको जमघट छ, बजारमा किनमेल गर्नेको भीड देखिन थालेको छ। बसपार्कमा घर फर्किने यात्रुको आवतजावत बढेको छ। सहर र परदेशमा रहेका छोराछोरी, दाजुभाइ तथा आफन्त दसैँ मनाउन गाउँ फर्किन थालेपछि ग्रामीण बस्तीमा छुट्टै रौनक छाएको छ।

तर यो रौनक धेरै समय भने टिक्दैन । दसैँ तिहारले केही दिनका लागि भरिने गाउँ पर्व सकिएपछि फेरि सुनसान हुनेछन्।

दसैँ तिहार पहाडी गाउँका लागि केवल चाडपर्व होइन, टाढिएका परिवारलाई एउटै आँगनमा भेला गराउने अवसर पनि हो। रोजगारी, अध्ययन र विभिन्न बाध्यताले गाउँ छाडेका मानिस यही बेला घर फर्किन्छन्। वर्षौँदेखि कम हुँदै गएको गाउँको चहलपहल केही दिनका लागि भए पनि फर्किन्छ। घरपरिवारसँग भेटघाट, टीकाजमरा, आफन्तसँगको रमाइलो र गाउँले परिवेशले बस्तीलाई फेरि जीवन्त बनाउँछ।

केही दिनका लागि फर्किन्छ गाउँको रौनक

दसैँ, तिहार नजिकिँदै जाँदा गाउँका बाटाघाटा र बजारमा मानिसको आवतजावत बढेको। सदरमुकाम खलंगादेखि गोकुलेश्वरलगायतका ग्रामीण व्यापारिक केन्द्रमा किनमेल गर्नेको चहलपहल देखिन्छ। ग्रामीण क्षेत्रमा पनि लामो समयदेखि बन्द रहेका घर खुल्न थालेका छन् । घर लिपपोत गर्ने, आँगन सफा गर्ने र परिवारका सदस्यको स्वागत गर्ने तयारी हुन्छ।

भारत तथा देशका विभिन्न सहरमा काम गर्नेहरू दसैँ, तिहार मनाउन घर फर्किने क्रमले बजार र यातायात क्षेत्रमा पनि गतिविधि बढाएको छ। लामो समयपछि भेटिएका आफन्तसँग सुखदुःख साट्ने, बालबालिकालाई गाउँको परिवेश चिनाउने र परिवारसँग समय बिताउने अवसर यही पर्वले जुराउछ।

गाउँमा मानिसको उपस्थिति बढ्दा दैनिक जीवनमा पनि परिवर्तन देखिन्छ। पसलमा ग्राहक बढ्छन्, स्थानीय बजारमा किनमेलको चाप हुन्छ र गाउँघरका बाटामा मानिसको आवतजावत बाक्लिन्छ। लामो समयदेखि शान्त रहेका बस्तीमा दसैँको उमङ्ग देखिन थाल्छ।

तर यो चहलपहल स्थायी होइन। पर्वको रमाइलो सकिएपछि धेरैजसो मानिस फेरि काम, अध्ययन र रोजगारीका लागि आफू बसेकै ठाउँमा फर्किन्छन्। त्यसपछि केही दिनअघि मात्रै भरिभराउ देखिएका घर र आँगन फेरि सुनसान हुन थाल्छन्।

दसैँ, तिहार पछि फेरि उही सुनसान

दसैँ, तिहार र त्यस पछि लाग्ने विभिन्न रात्री जात्रापछि फर्किने तयारी सुरु हुन्छ। कसैलाई काममा हाजिर हुनुपर्ने हुन्छ, कसैको पढाइ सुरु हुन्छ, त कसैलाई परिवारको खर्च धान्न फेरि परदेशको बाटो समात्नुपर्ने बाध्यता हुन्छ। गाउँमा भेटघाटका लागि आएका आफन्त एकपछि अर्को गर्दै फर्किएपछि बस्तीको चहलपहल घट्दै जान्छ।

केही दिनअघि बालबालिकाको हाँसो, आफन्तको जमघट र मानिसको आवतजावतले भरिएका आँगन फेरि शान्त हुन्छन्। कतिपय घरमा वृद्धवृद्धा मात्रै बाँकी रहन्छन्। युवाको अभावमा गाउँका सामाजिक तथा सामुदायिक गतिविधिमा समेत पहिलेको जस्तो उत्साह देखिदैन।

यसरी दसैँ तिहारले गाउँलाई अस्थायी रूपमा जीवन्त बनाउँछ, तर पर्व सकिएपछि गाउँ फेरि पुरानै अवस्थामा फर्किने प्रवृत्ति दोहोरिँदै आएको छ। सहर र परदेशमा निर्भर रोजगारी, गाउँमै पर्याप्त अवसरको अभाव तथा शिक्षा र सुविधाका लागि बाहिरिनुपर्ने बाध्यताले पहाडी बस्तीको जनजीवन प्रभावित बनाएको छ।

घर फर्किने लर्को, गाउँमै बस्ने आधारको प्रश्न

दसैँ तिहारमा गाउँ फर्किनेको लर्को देख्दा पहाडी बस्तीमा मानिसको अभाव छैन कि भन्ने लाग्न सक्छ। तर पर्व सकिएपछि फर्किने यही भीडले अर्को प्रश्न उठाउँछ—गाउँमा केही दिन बस्न आउनेहरूलाई वर्षभरि गाउँमै बस्ने वातावरण बनाउन किन सकिएको छैन रु

गाउँसँग मानिसको भावनात्मक सम्बन्ध अझै बलियो छ। जन्मथलो, पुर्ख्यौली घर, परिवार र आफन्तको सम्झनाले धेरैलाई चाडपर्वमा गाउँ फर्काउँछ। तर भावनाले मात्रै दैनिक जीवन चल्दैन। नियमित आम्दानी, रोजगारी, गुणस्तरीय शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा र सहज यातायातजस्ता आधारभूत आवश्यकता पूरा हुन नसक्दा गाउँमा लामो समय बस्ने निर्णय कठिन हुन्छ।

गाउँमा रोजगारी र आयआर्जनका अवसर विस्तार गर्न सकिए, कृषि तथा स्थानीय उत्पादनको बजार सुनिश्चित गर्न सकिए र आधारभूत सेवा सहज बनाउन सकिए धेरै मानिसको गाउँसँगको सम्बन्ध चाडपर्वमा मात्रै सीमित नहुन सक्छ। स्थानीय उत्पादन, पर्यटन, पशुपालन र साना उद्यमलाई प्रोत्साहन गर्ने कार्यक्रमले पनि गाउँमै बस्ने सम्भावना बढाउन सक्छन्।

दसैँ तिहार जस्ता पर्वले पहाडी गाउँमा मानिसको अभाव मात्रै देखाउँदैन, गाउँप्रतिको आकर्षण र फर्किने चाहना पनि देखाउँछ। वर्षभरि टाढा रहेका मानिस केही दिनका लागि भए पनि आफ्नो जन्मथलो फर्किन्छन्। गाउँका घर, बाटा र आँगनमा फेरि जीवनको अनुभूति हुन्छ।

तर चाडपर्वपछि यही रौनक हराउनु पहाडी बस्तीको दीर्घकालीन चुनौती हो। गाउँमा मानिस फर्किने क्रमलाई केवल दसैँको आवागमनका रूपमा हेरेर पुग्दैन। त्यसलाई गाउँमै रोजगारी, आयआर्जन र सहज जीवनयापनका अवसर सिर्जना गर्नुपर्ने संकेतका रूपमा पनि बुझ्न आवश्यक छ।

अहिले दार्चुलासहित सुदूरपश्चिमका पहाडी गाउँमा दसैँ तिहारको रौनक छ। बजारमा चहलपहल छ, घरमा आफन्त भेला भइरहेका छन् र लामो समयदेखि खाली रहेका आँगन भरिएका छन्। तर केही दिनपछि यही दृश्य फेरि बदलिनेछ। घरका ढोका बन्द हुनेछन्, बाटामा मानिसको आवतजावत घट्नेछ र धेरै बस्ती पुरानै शान्त अवस्थामा फर्किनेछन्।

दसैँमा गाउँ फर्किनेको लर्को देखिनु खुसीको कुरा हो, तर दसैँपछि गाउँ सुनसान हुनु सोच्नुपर्ने विषय हो। चाडपर्वमा मात्रै होइन, वर्षभरि गाउँमा मानिस बस्न सक्ने वातावरण बनाउन सकिए मात्र पहाडी बस्तीको रौनक स्थायी बन्न सक्छ।