प्रेम जोशी ‘सन्देश’, दार्चुला । राजनीतिमा जनताको विश्वास प्राप्त गर्नु कुनै सामान्य उपलब्धि होइन। यो लामो संघर्ष, त्याग, वैचारिक स्पष्टता र जनतासँगको भावनात्मक सम्बन्धबाट निर्माण हुने अमूल्य पूँजी हो। जब कुनै राजनीतिक दल जनतामा आशा, परिवर्तन र वैकल्पिक सम्भावनाको प्रतीक बन्छ, तब उसले केवल निर्वाचन जितेको हुँदैन, उसले जनताको भविष्यप्रतिको भरोसा जितेको हुन्छ।

तर इतिहासले बारम्बार देखाएको यथार्थ के हो भने जनताको अत्यधिक समर्थन प्राप्त गरेका धेरै राजनीतिक दलहरू बाह्य विरोधी शक्तिका कारणभन्दा बढी आफ्नै आन्तरिक कमजोरीका कारण कमजोर बनेका छन्। विशेषगरी अवसरवाद, बिचौलिया संस्कृति र सत्ताकेन्द्रित प्रवृत्तिले धेरै दलहरूको वैचारिक धरातल नै हल्लाइदिएको छ।

राजनीतिक इतिहासमा एउटा प्रवृत्ति बारम्बार दोहोरिन्छ—जब कुनै दल लोकप्रियताको उचाइमा पुग्न थाल्छ, त्यतिबेला विभिन्न स्वार्थ समूहहरू त्यसको वरिपरि सक्रिय हुन थाल्छन्। यस्ता समूहहरूको उद्देश्य जनताको मुद्दा उठाउनु वा वैचारिक प्रतिबद्धता निर्वाह गर्नु हुँदैन; उनीहरूको मुख्य लक्ष्य सत्ताको नजिक पुगेर आफ्नो पहुँच, प्रभाव तथा आर्थिक–राजनीतिक स्वार्थ सुरक्षित गर्नु हुन्छ। उनीहरू परिस्थितिअनुसार रंग फेर्न सक्षम हुन्छन्। जहाँ शक्ति देखिन्छ, त्यतैतिर उनीहरूको आकर्षण केन्द्रित हुन्छ।

यही वर्गलाई सामान्यतः ‘बिचौलिया संस्कृति’ वा ‘अवसरवादी प्रवृत्ति’का रूपमा बुझिन्छ। उनीहरू प्रत्यक्ष रूपमा विचारधाराको पक्षमा देखिए पनि व्यवहारमा कुनै स्थायी निष्ठा राख्दैनन्। उनीहरूको राजनीति सिद्धान्तभन्दा अवसरमा आधारित हुन्छ। यही कारणले इतिहासमा धेरै राजनीतिक दलहरू वैचारिक विचलनभन्दा पनि यस्ता व्यक्तिहरूको प्रभावका कारण संकटमा परेका उदाहरण प्रशस्त छन्।

अवसरवाद कसरी पार्टीभित्र प्रवेश गर्छ?

अवसरवाद सधैं खुला रूपमा प्रवेश गर्दैन। यो प्रायः प्रभाव, पहुँच र कृत्रिम लोकप्रियताको आवरणमा आउँछ। कुनै दल जनताको बीचमा लोकप्रिय बन्दै जाँदा यस्ता व्यक्तिहरू आफूलाई ‘रणनीतिक’, ‘अनुभवी’ वा ‘प्रभावशाली’ पात्रका रूपमा प्रस्तुत गर्छन्। उनीहरूले नेतृत्वलाई विभिन्न तर्क, नेटवर्क, आर्थिक पहुँच वा कृत्रिम जनमतमार्फत प्रभावित पार्ने प्रयास गर्छन्।

सुरुमा यस्ता पात्र उपयोगी देखिन सक्छन्। उनीहरूले केही समयका लागि संगठन विस्तार, प्रचार वा सत्ता पहुँचमा सहजता ल्याएको जस्तो देखिन सक्छ। तर दीर्घकालमा उनीहरूको प्रभावले पार्टीको मूल चरित्र परिवर्तन हुन थाल्छ। विचारभन्दा व्यक्ति, संगठनभन्दा पहुँच र जनताभन्दा स्वार्थ महत्वपूर्ण बन्न थाल्छ। परिणामस्वरूप पार्टी जनताबाट क्रमशः टाढिँदै जान्छ।

राजनीतिक दलहरू कमजोर बन्ने प्रक्रिया प्रायः यहीँबाट सुरु हुन्छ। जब पार्टीभित्र विचार र संघर्षबाट आएका कार्यकर्ताभन्दा अवसरको खोजीमा आएका व्यक्तिहरू प्रभावशाली बन्न थाल्छन्, तब संगठनको मनोबल खस्कन्छ। पुराना कार्यकर्तामा निराशा बढ्छ, वैचारिक बहस हराउँछ र संगठन क्रमशः सत्ता–केन्द्रित संरचनामा रूपान्तरण हुन थाल्छ।

‘कुलिङ पेरियड’ किन आवश्यक छ?

यही सन्दर्भमा ‘कुलिङ पेरियड’को अवधारणा महत्वपूर्ण देखिन्छ। लोकतान्त्रिक संस्कारमा कुनै पनि दलमा अर्को पार्टीबाट प्रवेश गर्ने व्यक्तिले तत्काल उच्च अवसर वा जिम्मेवारी नपाउने व्यवस्था स्वाभाविक मानिन्छ। यसको उद्देश्य कसैलाई दण्डित गर्नु होइन, बरु नयाँ सदस्यको वैचारिक निष्ठा, व्यवहार र प्रतिबद्धताको परीक्षण गर्नु हो।

राजनीति केवल सदस्यता परिवर्तनको विषय होइन; यो विचार, संघर्ष र जनउत्तरदायित्वसँग जोडिएको क्षेत्र हो। यदि कुनै व्यक्ति आज एउटा पार्टीमा र भोलि अर्को पार्टीमा केवल अवसरका आधारमा प्रवेश गरिरहेको छ भने त्यसले उसको वैचारिक स्थिरतामाथि प्रश्न उठाउँछ। त्यसैले निश्चित प्रतीक्षा अवधि राख्नु लोकतान्त्रिक अनुशासनको एउटा महत्वपूर्ण उपाय बन्न सक्छ।

विशेषगरी उच्च पदमा बसेका वा प्रभावशाली तहका व्यक्तिहरूका लागि लामो ‘कुलिङ पेरियड’ अझ आवश्यक देखिन्छ। किनकि उनीहरूसँग शक्ति, पहुँच र प्रभावको ठूलो सञ्जाल हुन्छ। उनीहरू पार्टीभित्र छिट्टै प्रभावशाली बन्न सक्छन्। सामान्य कार्यकर्ताका लागि केही सहज व्यवस्था गर्न सकिए पनि नेतृत्व तहमा भने कठोर मापदण्ड आवश्यक हुन्छ।

नयाँ दल र वैकल्पिक राजनीतिका चुनौती

विश्वका धेरै मुलुकहरूमा नयाँ राजनीतिक शक्तिहरू उदाएका छन्। ती दलहरूले पुराना संरचना, भ्रष्टाचार र अवसरवादविरुद्ध जनमत निर्माण गरेका छन्। तर त्यस्ता धेरै दलहरू सत्तामा पुगेपछि आफैं पुरानै प्रवृत्तिको शिकार बनेका उदाहरण पनि कम छैनन्।

भारतलगायत विभिन्न मुलुकका केही नयाँ राजनीतिक शक्तिहरूले अन्य दलबाट आउने सदस्यका लागि निश्चित प्रक्रिया, प्रतीक्षा अवधि र संगठनात्मक परीक्षण अपनाउने प्रयास गरेका छन्। यसको मुख्य उद्देश्य पार्टीलाई अवसरवादी राजनीति र बिचौलिया तन्त्रबाट जोगाउनु हो। किनकि कुनै पनि नयाँ शक्तिलाई कमजोर पार्ने सबैभन्दा सजिलो उपाय भनेको उसको मूल विचारलाई धुमिल बनाइदिनु हो।

नेपालको सन्दर्भमा पनि यो बहस झन् सान्दर्भिक देखिन्छ। जनताले परम्परागत राजनीतिक संस्कृतिप्रति निराशा व्यक्त गर्दै नयाँ विकल्पतर्फ आशा राखिरहेका बेला ती विकल्पहरूले आफ्नै संगठनभित्र अनुशासन, वैचारिक स्पष्टता र नैतिकता कायम गर्न सकेनन् भने जनविश्वास धेरै छिट्टै खस्कन सक्छ।

जनता केवल नयाँ अनुहार खोजिरहेका छैनन्; उनीहरू नयाँ चरित्र, नयाँ राजनीतिक संस्कार र उत्तरदायी नेतृत्व खोजिरहेका छन्। यदि नयाँ दलहरू पनि पुरानै अवसरवादी प्रवृत्तिको शिकार भए भने जनतामा अझ गहिरो निराशा पैदा हुन सक्छ।

बिचौलिया संस्कृति : लोकतन्त्रको अदृश्य संकट

बिचौलिया संस्कृति कुनै एक पार्टीको समस्या मात्र होइन; यो समग्र लोकतान्त्रिक प्रणालीकै चुनौती हो। यो प्रवृत्तिले राजनीति र जनताको बीचमा कृत्रिम दूरी सिर्जना गर्छ। निर्णय प्रक्रिया विचार र जनमतभन्दा प्रभाव, पहुँच र निजी स्वार्थबाट निर्देशित हुन थाल्छ।

यस्ता समूहहरू प्रायः शक्तिको वरिपरि घुमिरहेका हुन्छन्। उनीहरू सधैं सत्ताको निकटता खोजिरहेका हुन्छन्। आज एउटा दलमा र भोलि अर्को दलमा देखिने उनीहरूको स्थायी आधार विचार होइन, अवसर हुन्छ। यही कारणले उनीहरूका लागि जनताको वास्तविक पीडा वा राष्ट्रिय हितभन्दा आफ्नै लाभ प्राथमिक बन्छ।

यसको सबैभन्दा ठूलो असर संगठनको नैतिकतामा पर्छ। कार्यकर्तामा संघर्षको मूल्य घट्दै जान्छ। जनताले पनि विस्तारै पार्टीप्रति अविश्वास गर्न थाल्छन्। अन्ततः दल र जनताबीचको सम्बन्ध कमजोर बन्छ, जुन लोकतन्त्रका लागि अत्यन्त खतरनाक अवस्था हो।

नयाँ राजनीतिक शक्तिहरूका लागि आजको सबैभन्दा ठूलो चुनौती बाह्य प्रतिद्वन्द्वीलाई पराजित गर्नु मात्र होइन, आफ्नै संगठनभित्र अवसरवाद, बिचौलिया संस्कृति र सत्ताकेन्द्रित प्रवृत्तिलाई नियन्त्रण गर्नु पनि हो। जनताले उनीहरूलाई दिएको विश्वास जोगाउने हो भने वैचारिक स्पष्टता, संगठनात्मक अनुशासन र नैतिक राजनीतिक संस्कारलाई सर्वोच्च प्राथमिकता दिनुपर्नेछ। यही बाटोले मात्र नयाँ राजनीतिक शक्तिलाई दीर्घकालीन रूपमा जनताको भरोसाको केन्द्र बनाइराख्न सक्छ।