प्रेम जोशी ‘सन्देश’, दार्चुला । विज्ञान शिक्षण कुनै एउटा विषयको अध्यापन मात्र हो भन्ने मात्र बुझ्नु हुन्न, यो विद्यार्थीमा तार्किक सोच, समस्या समाधान क्षमता, अनुसन्धानमुखी दृष्टिकोण तथा वैज्ञानिक चेतनाको विकास गर्ने आधारभूत प्रक्रियाको संगालो हो । आजको विश्व विज्ञान, प्रविधि र नवप्रवर्तनको युगमा प्रवेश गरिसकेको छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ता, जैविक प्रविधि, रोबोटिक्स, अन्तरिक्ष अनुसन्धान तथा सूचना प्रविधिको तीव्र विकाससँगै विज्ञान शिक्षाको महत्व झन् बढेको छ। तर नेपालमा विशेषगरी माध्यमिक तह (कक्षा ९-१०) सम्मको विज्ञान शिक्षण अझै पनि अनेकौं संरचनात्मक, नीतिगत तथा व्यवहारिक चुनौतीहरूसँग जुधिरहेको छ।

विज्ञान विषय आफैंमा बहुआयामिक छ। यसभित्र Physics, Chemistry, Biology, Environmental Science तथा Information Technology जस्ता फरक-फरक विधाहरू समावेश छन्। यी सबै क्षेत्रमा समान दक्षता भएको शिक्षक पाउन कठिन हुन्छ। तर नेपालको विद्यालय शिक्षामा एउटै विज्ञान शिक्षकबाट सबै विषय प्रभावकारी रूपमा अध्यापन गराउने अपेक्षा गरिन्छ। यही अवस्थाले विज्ञान शिक्षाको गुणस्तरमाथि गम्भीर प्रश्न खडा गरेको छ।

*नीतिगत संरचनाकै कमजोरी-

नेपालको विद्यालय शिक्षा प्रणालीमा विज्ञान शिक्षकको नियुक्ति सामान्यतः “विज्ञान शिक्षक” को रूपमा गरिन्छ। तर विज्ञान आफैंमा विशेषज्ञता आवश्यक पर्ने विषयहरूको समूह हो। Physics अध्ययन गरेका शिक्षकलाई Biology पढाउन बाध्य पारिन्छ भने Biology अध्ययन गरेका शिक्षकले Chemistry वा Physics पढाउनुपर्ने अवस्था पनि प्रशस्तै छ।

वास्तविकता के हो भने कुनै शिक्षक सबै क्षेत्रमा समान रूपमा दक्ष हुन सक्दैनन्। परिणामस्वरूप विद्यार्थीले कुनै अध्याय राम्रोसँग बुझ्ने तर अर्को अध्यायमा आधारभूत अवधारणा नै कमजोर रहने अवस्था सिर्जना हुन्छ। यसले विज्ञानप्रति रुचि घटाउने मात्र होइन, उच्च शिक्षामा विज्ञान अध्ययन गर्ने आधारसमेत कमजोर बनाउँछ।

त्यसैले शिक्षक नियुक्ति प्रक्रियालाई विषयगत विशेषज्ञतामा आधारित बनाउन आवश्यक छ। “माध्यमिक तह (Physics)”, “माध्यमिक तह (Chemistry)”, “माध्यमिक तह (Biology)” तथा “माध्यमिक तह (ICT)” जस्ता छुट्टाछुट्टै विज्ञापन प्रणाली विकास गर्नुपर्छ। यसले दीर्घकालीन रूपमा विद्यालय शिक्षामा विषयगत गुणस्तर सुनिश्चित गर्न मद्दत पुर्‍याउनेछ।

*दक्ष जनशक्तिको अभाव-

नेपालका धेरै विद्यालयमा विज्ञान शिक्षकको दरबन्दी भए पनि विषयगत दक्षताको समस्या विद्यमान छ। विशेषगरी दुर्गम तथा ग्रामीण क्षेत्रमा विज्ञान विषय पढाउने योग्य जनशक्ति अभाव देखिन्छ। कतिपय विद्यालयमा गणित वा अन्य विषयका शिक्षकले समेत विज्ञान अध्यापन गरिरहेको अवस्था छ।

यसका अतिरिक्त, सेवा प्रवेशपछि शिक्षकको निरन्तर व्यावसायिक विकासमा पर्याप्त लगानी हुन सकेको छैन। विज्ञान र प्रविधिको क्षेत्र दैनिक परिवर्तन भइरहेको छ तर धेरै शिक्षकले नवीनतम् ज्ञान, प्रविधि तथा शिक्षण विधिको प्रशिक्षण पाउने अवसर सीमित छ। फलस्वरूप कक्षाकोठामा अझै पनि रटानमुखी शिक्षण पद्धति हाबी देखिन्छ।

*अवधारणामूलक सिकाइको समस्या-

नेपालको विज्ञान शिक्षणमा सबैभन्दा ठूलो चुनौतीमध्ये एक हो- अवधारणामूलक सिकाइको अभाव। अधिकांश विद्यालयमा परीक्षा केन्द्रित शिक्षण प्रणाली प्रचलित छ। विद्यार्थीले वैज्ञानिक सिद्धान्त किन र कसरी काम गर्छ भन्ने बुझ्नुभन्दा उत्तर कण्ठ गर्ने प्रवृत्ति बढी देखिन्छ।

उदाहरणका लागि विद्युत्, बल, ऊर्जा, रासायनिक प्रतिक्रिया, आनुवंशिकता वा कोषको संरचना जस्ता विषयहरू केवल परिभाषा र सूत्रमा सीमित हुने गरेका छन्। प्रयोग, अवलोकन, अनुसन्धान तथा परियोजनामूलक सिकाइको अभावले विद्यार्थीमा वैज्ञानिक सोचको विकास हुन सकिरहेको छैन।

विज्ञान सिकाइको मूल उद्देश्य “जान्नु” मात्र होइन, “बुझ्नु”, “अनुभव गर्नु” र “प्रयोग गर्नु” पनि हो। तर हाम्रो शिक्षण प्रणाली अझै पनि पहिलो चरणमै सीमित देखिन्छ।

*पाठ्यक्रम समयानुकूल हुन नसक्नु-

विश्व तीव्र गतिमा परिवर्तन भइरहेको छ। Artificial Intelligence, Biotechnology, Climate Change, Data Science, Robotics तथा Digital Literacy जस्ता विषय आजको आवश्यकता बनिसकेका छन्। तर विद्यालय तहको विज्ञान पाठ्यक्रममा यस्ता समसामयिक विषयहरू पर्याप्त रूपमा समेटिन सकेका छैनन्।
धेरै पाठ्यवस्तु अझै पनि परम्परागत शैलीमा प्रस्तुत गरिएका छन्। विद्यार्थीले दैनिक जीवन, स्थानीय परिवेश र आधुनिक वैज्ञानिक विकाससँग सम्बन्ध जोडेर सिक्ने अवसर कम पाउँछन्।
पाठ्यक्रमलाई समयानुकूल, अनुसन्धानमुखी, स्थानीय आवश्यकतासँग जोडिएको तथा प्रविधिमैत्री बनाउनु आजको आवश्यकता हो। पाठ्यक्रम विकास गर्दा विद्यालय, शिक्षक, विश्वविद्यालय तथा वैज्ञानिक समुदायबीच प्रभावकारी समन्वय आवश्यक छ।

*प्रयोगात्मक कक्षाको अभाव-

विज्ञान प्रयोगशालामा जीवित हुन्छ। तर नेपालका धेरै विद्यालयमा विज्ञान प्रयोगशाला या त छैनन्, या भएका पनि प्रभावकारी रूपमा सञ्चालनमा छैनन्।
विद्यार्थीले प्रयोगशालामा प्रत्यक्ष रूपमा रासायनिक प्रतिक्रिया देख्न पाउँदैनन्, सूक्ष्मदर्शक यन्त्र प्रयोग गर्न पाउँदैनन्, विद्युत् परिपथ निर्माण गर्न पाउँदैनन्। परिणामस्वरूप विज्ञान केवल किताबको विषय बन्न पुग्छ।
कतिपय विद्यालयमा प्रयोगशाला भए पनि आवश्यक रसायन, उपकरण तथा सामग्रीको अभाव छ। कतिपय ठाउँमा सामग्री भएर पनि प्रयोगशाला सञ्चालन गर्न दक्ष जनशक्ति उपलब्ध छैन।
राज्यले विज्ञान प्रयोगशाला निर्माणलाई केवल भवन निर्माणसँग मात्र जोडेर हेर्नु हुँदैन। उपकरण, सामग्री, मर्मत, सुरक्षा तथा प्रयोगात्मक शिक्षणको व्यवस्थापनलाई समान महत्व दिनुपर्छ।

*सूचना प्रविधिको सीमित प्रयोग-

विश्वभर विज्ञान शिक्षणमा डिजिटल सिमुलेसन, भर्चुअल ल्याब, अन्तरक्रियात्मक भिडियो तथा कृत्रिम बुद्धिमत्तामा आधारित सिकाइ सामग्रीको प्रयोग बढिरहेको छ। नेपालमा भने अझै पनि धेरै विद्यालय इन्टरनेट, कम्प्युटर तथा डिजिटल सामग्रीको अभावसँग जुधिरहेका छन्।