दार्चुला । दार्चुलाकै सबै भन्दा ठूलो जात्राको रुपमा मनाइने सुर्मा भवानीको जात्रा सम्पन्न भएको छ । स्थानीय भाषामा क्षत्ति जात्रा भनेर चिनिने जात्रा औँसीदेखि १७ दिन र रतेडिदेखि सातदिन सम्म मनाइने गरिन्छ । ४ गते सुर्मासरोवर दर्शनका लागि गएका बीरेहरु फर्किएका छन् । सुर्मासरोवर जात्रा सम्पन्न भएपछि ७ गते सबै बीरेहरु घाँजिर गएर आज छैठी दिइदैछ । छैठीका लागि २३ वटा खसीको बलि दिइन लागेको रेडियो लोकदर्पण समाचारदाता हरिप्रसाद जोशीले जानकारी दिनुभयो ।

सुर्मासरोवर जात्रा अपिहिमाल गाउँपालिका–३ घाजिर, क्षत्ति हुँदै बझाङ जिल्लाको सीमा क्षेत्र सुर्मासरोवरसम्म गएर मनाइने गरिएको छ । हिमश्रृंखलाहरूको विचमा अवस्थित यो सरोवर धार्मिक, पर्यटकीय तथा सांस्कृतिक दृष्टिमा अत्यन्त महत्वपूर्ण छ । सुर्मासरोवर जात्राको सुरुवात कहिलेदेखि सुरु भयो भन्ने एकिन प्रमाण नभएपनि सुर्माभवानीको चैतमा उल्लेख भए अनुसार एघारौ सताब्दी अघिबाट यो जात्रा मनाउन थालिएको स्थानीय संस्कृतिका जानकार मोहनसिह मन्यालले जानकारी दिनुभयो । जात्रामा अपिहिमाल गाउँपालिकाको खण्डेश्वरीबाट जाने तीर्थालुहरूले यस सुर्मासरोवरमा पहिले पूजा आजा गरेर फर्किएपछि बझाङ तिरबाट आउने सिकारीको भेषधारी तीर्थालुहरूले पूजा गर्नेु पने किम्बदन्ती छ ।

हरिप्रसाद जोशी र मदनराज जोशीले कैद गरेका यो वर्षको सुर्मासरोवर जात्राका केहि तस्बिरहरु हेर्नुहोस

सुर्मासरोवर जात्राको गतिविधि र ऐतिहासिक महत्त
सुर्मासरोवर समुद्री सतहबाट ६,५२३ मिटर उचाईमा रहेको छ । क्षेत्ती गर्खा पुख्र्यौली हुने समुदाय र घाजिर गर्खा पुख्र्यौली हुने समुदायहरूको तिर्थालुहरूले औँशी देखिनै एक छाक मात्र खाएर सुर्माभवानीको व्रत बस्नु पर्दछ । ब्रत बसेका सुर्माभवानीको भक्तहरूलाई वीरे भनिन्छ । बीरेहरु पञ्चमीको दिनदेखि परिवारका अरु सदस्यहरुसंग छुट्टीएर चोखो भएर बस्ने चलन रहेको स्थानीय केशबसिंह बोहराले बताउनुभयो । सुर्मासरोवर जाने बिरेहरू पनि दुई प्रकारका हुन्छन् । पहिलो चोटी ब्रत बसेर तिर्थ जाने भक्तजनहरूलाई वालोवीरे र एकपटक गइसकेकाहरूलाई बुढोवीरे भन्ने गरिन्छ । साथै यस जात्रामा सहभागी यात्रुहरूलाई चार भागमा विभाजन गर्न सकिन्छ । यस जात्रामा सहभागि हुने भक्तजनहरुलाई उवादेशी, उनादेशी, जत्तोर र वाइदेशी वा तिर्थालु भनेर भन्ने गरिएको बोहराले बताउनुभयो ।

जात्रामा सहभागी क्षेत्ती गर्खा पुख्र्यौली घर भएका, ठेकरे, बोहरा धामी, वैरे समुदायका भक्तहरूलाई उवादेशी, घाजीर गर्खाका यात्रुहरूलाई उनादेशी, रोकाया, कार्की तथा खण्डेश्वरी भित्रका यात्रुहरूलाई वाईदेशी भनिन्छ । जात्रा अवधिभर लसुन, प्याज, मसुर, मासु, रक्सी जस्ता भोजन खान पाइदैन । सम्पूर्ण यात्रुहरूको खाने बस्ने व्यवस्था क्षेत्ती र घाजिरका स्थानीय बासिन्दाहरूले गर्ने गरेका छन् । हरेक वर्ष जात्रा लागेपनि सानो जात्रा र ठूलो जात्राको रुपमा मनाइने गरिएको छ । 

पर्यटकीय धार्मिक एवं सांस्कृतिक रुपका विविधताहरु जात्रामा देख्न सकिन्छ । जात्रा अवधिभर क्षेत्तिली संस्कृतिको पहिरन, नृत्य, देउडा, बाजागाजा यो जात्रामा देख्न पाइन्छ । यस्तै धार्मिक रुपमा मार्कण्डेय गुफा, धर्मिगुफा, सुर्मा मन्दिर, ताल घोप्टे, नाग ढुंगा, हिउँ नजम्ने ढुंगा जस्ता हेर्न लायकका ठाउँहरु रहेको जात्रामा सहभागि भइसकेका अपिहिमाल गाउँपालिकाका प्राविधिक सहायक मदनराज जोशीले बताउनुभयो । जात्राको पहिलो दिन (रतेडीमा) उवादेशी यात्रीहरू क्षेत्तीमा जम्मा हुन्छन् भने उनादेशी, जत्तोर र बाइदेशीहरू घाजिरमा पुग्ने गर्छन । राती सुर्माभवानीको मन्दिरमा जम्मा भएर सबै देवीदेवताहरूको पूजाआजा गरि धामीहरू काम्ने र रमाइलो गर्ने स्थानीय भाषामा देउधमेउलो गर्ने गरिन्छ । देउधमेउलो सकिएपछि देवी सुर्माभवानीको चैत गाउने चलन छ । त्यसपछि भाडिखेल लगाउने गरिन्छ । साथै विभिन्न भाडिखेल ढुस्को, जगरम गाउने खेल्ने गरिन्छ र विहान भोल्लाउलो गाउने गरिन्छ र वेन्नेली (बिहान) को देउधमेउलो गरि पहिलो दिनको जात्रा मनाइने जोशीले बताउनुभयो ।

वालोवीरे र बुढोवीरे सबैले सुर्मासरोवर जाँदा वीरे लौरो बोक्नुपर्दछ । यो लौरो बुढोवीरे र वालोवीरेको भिन्न भिन्न हुन्छ । उवादेशी तथा उनादेशीले ६ फिट लामो निङ्गालाको लौरा बोक्नु पर्छ र वाइदेशी ४.५ फिटको लौरो बोक्नु पर्दछ । जात्रालाई व्यवस्थित ढङ्गले संचालन गर्न एक जना मुला अथवा जात्राको मूली हुन्छ । त्यसको लौरो ७.५ फिटको हुन्छ । यो लौरालाई लाकुरी लौरो अथवा वीरेलौरो भनिन्छ । औँसीदेखि पुर्णीमासम्म मनाइने जात्रा विधिवत रुपमा छैंटी दिएर समापन हुने गरेको छ । जात्राको अन्तिम दिन उवादेशी अथवा क्षेत्ती गर्खाका समुदायमा बस्ने बासिन्दाहरूले आफ्नो जेठो छोराको छैठ दिने चलन छ । यो दिन आफ्ना इष्टमित्रहरू वोलाएर भोज खुवाउने विगतदेखिको चलन रहेको छ ।
छैठीमा कालीदेवीको मन्दिरमा खसीको बलि दिने चलन छ । किंवदन्तिअनुसार पहिला त्यस मन्दिरमा आफ्नो जेठो छोरा वा छोरीको वलि दिने गरिन्थ्यो तर अहिले त्यसको सट्टा वोकाको वलि दिने चलन रहि आएको बताइन्छ । यस दिन छैठीका गीतहरू गाउने चलन छ । सुर्मासरोवर बझाङ जिल्ला र दार्चुला जिल्लाको सिमानामा पर्दछ ।